බක්මී වෘක්ෂය (Nauclea orientalis):
බක්මී වෘක්ෂය (Nauclea orientalis):
Nauclea orientalis යනු රුබියාසියේ (Rubiaceae – කෝපි පවුල) කුලයට අයත් මධ්යම හෝ විශාල ප්රමාණයේ නිවර්තන කලාපීය වෘක්ෂයකි. මෙය අග්නිදිග ආසියාව, නිව්ගිනියාව සහ උතුරු ඕස්ට්රේලියාවට ආවේණික වන අතර ලෙයික්හාර්ඩ් වෘක්ෂය (Leichhardt tree), කැනරි වුඩ් (Canary wood) හෝ බංකල් (Bangkal) යන නම්වලින් පොදුවේ හැඳින්වේ.
ගංගා සහ ඇළ දොළ ආශ්රිත පද්ධතිවල පවතින පාරිසරික වැදගත්කම, ආහාරයට ගත හැකි පලතුරු සහ සාම්ප්රදායික ඖෂධීය වටිනාකම නිසා මෙම ශාකය සුවිශේෂී වේ.
නාමකරණය
මෙහි විද්යාත්මක නාමයේ ඇති orientalis යන්නෙන් “පෙරදිග” යන්න අදහස් වන අතර, එය ආසියානු ව්යාප්තිය පෙන්නුම් කරයි. “ලෙයික්හාර්ඩ්” යන පොදු නාමය ලැබී ඇත්තේ 19 වන සියවසේ උතුරු ඕස්ට්රේලියාවේ ගවේෂණයක යෙදුණු ජර්මානු ගවේෂක ලුඩ්විග් ලෙයික්හාර්ඩ් (Ludwig Leichhardt) සිහිපත් කිරීම සඳහාය.
උද්භිද විද්යාත්මක විස්තරය
මෙය මීටර් 30ක් (අඩි 98ක්) පමණ උසට වැඩිය හැකි පතනශීලී වෘක්ෂයකි.
පොත්ත: අළු-දුඹුරු හෝ රතු-දුඹුරු පැහැයක් ගන්නා අතර රළු ස්වභාවයක් පවතී. පොත්ත කැපූ විට ඇතුළත කහ හෝ තැඹිලි පැහැයෙන් දිස්වේ.
පත්ර: විශාල ඕවලාකාර පත්ර වන අතර මතුපිට දිලිසෙන කොළ පැහැයෙන් යුක්තය. පත්රයේ යට පැත්තේ පැහැදිලි කහ පැහැති නාරටි දැකිය හැකිය.
මල්: සුවඳැති, කුඩා, නළාකාර මල් වේ. මේවා සෙන්ටිමීටර 3ක් පමණ විෂ්කම්භයක් ඇති ඝන ගෝලාකාර මල් පොකුරු ලෙස හටගනී. මේවා කහ හෝ තැඹිලි පැහැති වන අතර සුදු පැහැති රේණු පවතී.
ගෙඩි: සෙන්ටිමීටර 4-5ක් පමණ විශාල (ගොල්ෆ් බෝලයක ප්රමාණයේ), මාංසලමය ගෝලාකාර ගෙඩි විශේෂයකි. මේවා දුඹුරු පැහැති වන අතර රැළි වැටුණු ස්වභාවයක් ගනී. අධික සුවඳකින් යුක්ත වුවද ඉතා තිත්ත රසයෙන් යුක්තය.
ව්යාප්තිය සහ වාසස්ථාන
බංකල් වෘක්ෂය පිලිපීනය, තායිලන්තය, මියන්මාරය, මැලේසියාව, ඉන්දුනීසියාව, නිව්ගිනියාව සහ උතුරු ඕස්ට්රේලියාව පුරා ව්යාප්ත වී ඇත. මෙය ප්රධාන වශයෙන් ගංගා ඉවුරු, ගංවතුර තැන්නවල් සහ වගුරු බිම් ආශ්රිතව දක්නට ලැබේ. මෙය ‘පීනියර්’ (Pioneer) ශාක විශේෂයක් වන අතර, විනාශ වූ හෝ ගංවතුරට හසු වූ ප්රදේශවල මුලින්ම වැඩී වනාන්තරය නැවත ගොඩනැගීමට දායක වේ.
පාරිසරික වැදගත්කම
මෙම ගසෙහි පලතුරු පක්ෂීන්, වවුලන් සහ කැසෝවරි (Cassowaries) වැනි සතුන් ආහාරයට ගනී. බෝර්නියෝ දූපතේ වෙසෙන ‘දිගු නාසයක් ඇති වඳුරන්ගේ’ (Proboscis monkey) ප්රධාන ආහාර ප්රභවයක් වන්නේ ද මෙම ශාකයයි. තවද ගංගා ඉවුරු ස්ථාවරව තබා ගැනීමට මෙම වෘක්ෂය මහඟු මෙහෙවරක් කරයි.
භාවිතය සහ ප්රයෝජන
දැව: මෙහි දැව මෘදු සහ සැහැල්ලුය. කහ හෝ තැඹිලි පැහැයට හුරු බැවින් ‘චීස්වුඩ්’ (Cheesewood) ලෙස ද හැඳින්වේ. ගෘහස්ථ බිම් ඇතුරුම්, සැහැල්ලු ඉදිකිරීම්, ඔරු (Canoes) සහ කැටයම් නිර්මාණය සඳහා යොදා ගනී.
ආහාර: තිත්ත රස වුවද, ඕස්ට්රේලියාවේ ආදිවාසීන් විසින් සාම්ප්රදායිකව මෙම පලතුරු ආහාරයට ගනු ලැබේ.
සාම්ප්රදායික ඖෂධ: පොත්තෙන් සාදන කසාය උදරාබාධ සහ වමනය ඇති කිරීමට යොදා ගනී. තවද තුවාල සහ සත්ව සපා කෑම් සඳහා ද ප්රතිකාර කිරීමට යොදා ගැනේ. පොත්තෙන් ලබාගන්නා සාරය අතීතයේදී මසුන් ඇල්ලීම සඳහා විෂක් (Fish poison) ලෙස ද භාවිත කර ඇත.
වෙනත්: මෙයින් කහ පැහැති සායම් වර්ගයක් නිපදවන අතර, මැලේරියා නාශක සහ පිළිකා නාශක ගුණ පිළිබඳව ද පර්යේෂණ පවත්වනු ලැබේ.
සංරක්ෂණ තත්ත්වය (IUCN Red List)
IUCN රතු දත්ත පොතට අනුව මෙය “අවම අවධානය යොමු කළ යුතු” (Least Concern – LC) ගණයට ඇතුළත් කර ඇත. මෙයට හේතුව මෙම ශාකය ඉතා පුළුල් ලෙස ව්යාප්ත වී තිබීම සහ ස්ථාවර ගහනයක් පැවතීමයි.
සමාප්තිය
බංකල් වෘක්ෂය යනු නිවර්තන කලාපීය ගංගා නිම්න පද්ධතිවල ජීවය රඳවා තබා ගන්නා ශක්තිමත් වෘක්ෂයකි. වන සතුන්ට ආහාර සපයන, මිනිසාගේ විවිධ අවශ්යතා සපුරාලන මෙම වෘක්ෂය රැක ගැනීම පරිසර පද්ධතියේ සමතුලිතතාවයට අත්යවශ්ය වේ.
