රුක් වෘක්ෂය (Horsfieldia iryaghedhi):
Horsfieldia iryaghedhi යනු මිරිස්ටිකේසියේ (Myristicaceae – සාදික්කා කුලය) පවුලට අයත් වෘක්ෂයකි. මෙය ශ්‍රී ලංකාවට ආවේණික ශාකයක් වන අතර, එහි සංස්කෘතික, ආගමික සහ පාරිසරික වටිනාකම අතිමහත්ය.

වර්ගීකරණය සහ නාමකරණය
විද්‍යාත්මක නාමය: Horsfieldia iryaghedhi

කුලය: Myristicaceae

සිංහල නාමය: රුක් (Ruk)

සංස්කෘත නාමය: කුකුධ (Kukudha)

ශ්‍රී ලංකාවට පමණක් ආවේණික බැවින්, මෙම ශාකය දිවයිනේ තෙත් කලාපීය වනාන්තරවලට පමණක් සීමා වී ඇති අතර දේශීය ජෛව විවිධත්වයේ වටිනා අංගයක් ලෙස සැලකේ.

ආගමික සහ සංස්කෘතික වැදගත්කම
ථේරවාදී බුද්ධ සම්ප්‍රදාය තුළ රුක් වෘක්ෂයට හිමිවන්නේ ඉතා පූජනීය ස්ථානයකි. බුද්ධ වංශයේ දහසයවන බුදුරජාණන් වහන්සේ වන පියදස්සි බුදුරජාණන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත් වූයේ මෙම රුක් වෘක්ෂයක් (රුක් බෝධිය) පාමුලදීය.

මෙම සම්බන්ධතාවය නිසා රුක් වෘක්ෂය බෞද්ධ සාහිත්‍යයේ සහ වත්පිළිවෙත්වල නිතර සඳහන් වන අතර, එය අධ්‍යාත්මික පිබිදීමේ සහ පාරිශුද්ධත්වයේ සංකේතයක් ලෙස සැලකේ. ශ්‍රී ලංකාවේ විහාරාරාම ආශ්‍රිතව සහ පූජනීය වනාන්තරවල මෙම වෘක්ෂය රෝපණය කරනු දක්නට ලැබේ.

ව්‍යාප්තිය සහ වාසස්ථාන
ආවේණික බව: ශ්‍රී ලංකාවට පමණි.

වාසස්ථාන: තෙත් කලාපීය පහත රට සහ අර්ධ කඳුකර වනාන්තර.

මෙම ශාකය සාමාන්‍යයෙන් දක්නට ලැබෙන්නේ මිනිස් ක්‍රියාකාරකම්වලින් තොර, තෙතමනය සහිත වනාන්තර ප්‍රදේශවලය. එය නිවර්තන සදාහරිත වනාන්තරවල යටි වියනේ (Understory) වැඩෙන ප්‍රධාන ශාක විශේෂයකි.

පාරිසරික භූමිකාව
සදාහරිත වෘක්ෂයක් ලෙස වනාන්තරයේ ව්‍යුහය පවත්වා ගැනීමට දායක වේ.

මෙහි හටගන්නා ඵල පක්ෂීන් සහ කුඩා ක්ෂීරපායීන්ගේ ආහාර අවශ්‍යතා සපුරාලන අතර එමගින් බීජ ව්‍යාප්තිය සහ පාරිසරික සමතුලිතතාවය රැකේ.

සාදික්කා කුලයට අයත් බැවින්, මෙහි බීජ ද එම කුලයේ අනෙකුත් ශාක මෙන් සුවඳවත් විය හැකිය.

භාවිතය
සංස්කෘතික: පියදස්සි බුදුරජාණන් වහන්සේගේ බෝධි වෘක්ෂය ලෙස වන්දනාවට පාත්‍ර වේ.

පාරිසරික: ආවේණික වනාන්තර පද්ධතිවල කොටසක් ලෙස වන සතුන්ට රැකවරණය සපයයි. මෙම ශාකයේ ඇති දුර්ලභ බව සහ පූජනීයත්වය නිසා වාණිජමය භාවිතය ඉතා අවම මට්ටමක පවතී.

සංරක්ෂණ තත්ත්වය (IUCN Red List)
IUCN රතු දත්ත පොතට අනුව මෙය “අන්තරායට ලක්වූ” (Endangered – EN) ශාකයක් ලෙස වර්ගීකරණය කර ඇත.

ප්‍රධාන තර්ජන:

කෘෂිකාර්මික කටයුතු සහ නාගරීකරණය නිසා වනාන්තර විනාශ වීම හා වාසස්ථාන අහිමි වීම.

සීමිත ව්‍යාප්තිය නිසා සිදුවන පාරිසරික වෙනස්වීම්වලට ගොදුරු වීමේ වැඩි ඉඩකඩ.

සමාප්තිය
රුක් වෘක්ෂය (Horsfieldia iryaghedhi) යනු බුදු දහම සමඟ දැඩිව බැඳුණු, ශ්‍රී ලංකාවට පමණක් උරුම වූ සුවිශේෂී ස්වභාවික දායාදයකි. මෙම ශාකය වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව තිබීම, අපගේ ආගමික උරුමය මෙන්ම ස්වභාවික සම්පත් ආරක්ෂා කර ගැනීම සඳහා ක්‍රියාකාරී සංරක්ෂණ වැඩපිළිවෙළක අවශ්‍යතාවය පෙන්වා දෙයි. 🌱