ඇටඹ (Mangifera zeylanica):
විද්‍යාත්මකව Mangifera zeylanica ලෙස හැඳින්වෙන ඇටඹ, ඇනකාඩියේසියේ (Anacardiaceae) පවුලට අයත්, ශ්‍රී ලංකාවට ආවේණික වූ සුවිශේෂී වන අඹ විශේෂයකි. මෙය අඹ කුලයේ (Mangifera) ඇති උසම වෘක්ෂය ලෙස සැලකෙන අතර, ශ්‍රී ලංකාවේ ජෛව විවිධත්වය විදහා දක්වන වැදගත් සාධකයකි.

සංරක්ෂණ තත්ත්වය
IUCN රතු දත්ත පදිකය: වඳවී යාමේ තර්ජනයට ලක්විය හැකි (Vulnerable – VU)

මෙම වෘක්ෂය ශ්‍රී ලංකාවට ආවේණික වූවක් වන අතර, වාසස්ථාන අහිමි වීම සහ වනාන්තර විනාශය හේතුවෙන් මෙහි ගහනය වර්තමානයේ සීඝ්‍රයෙන් අඩුවෙමින් පවතී.

විද්‍යාත්මක වර්ගීකරණය
රාජධානිය: Plantae

ගෝත්‍රය: Sapindales

කුලය: Anacardiaceae

ගණය: Mangifera

විශේෂය: M. zeylanica

පොදු නාමයන්
සිංහල: ඇටඹ (Aetamba), වල් අඹ (Wal Amba)

දෙමළ: කඩ්ඩු-මා (Kaddu-ma)

ඉංග්‍රීසි: Sri Lanka wild mango

උද්භිද විද්‍යාත්මක විස්තරය
ප්‍රමාණය: මීටර් 35ක් (අඩි 115ක්) පමණ උසට වැඩෙන ඉතා විශාල, සෙමින් වර්ධනය වන සදාහරිත වෘක්ෂයකි. කඳ ඍජු වන අතර සෙන්ටිමීටර 90ක් පමණ විෂ්කම්භයක් ගනී.

පොත්ත: පැරණි ගස්වල පොත්ත රළුය, ගැඹුරු ඉරි සහිතය. අභ්‍යන්තර පොත්ත තැඹිලි-දුඹුරු පැහැයක් ගනී.

පත්‍ර: තද කොළ පැහැති, ඝන පත්‍ර වේ. පත්‍රයක් පොඩි කළ විට අඹ වලට සමාන සුවඳක් විහිදේ.

මල්: සෙන්ටිමීටර 20ක් පමණ දිගු මල් පොකුරු (Panicles) හටගනී. මල් කුඩා වන අතර ක්‍රීම්-කහ පැහැතිය.

ගෙඩි: ඕවලාකාර හැඩයෙන් යුක්තය. ඉදුණු විට රතු පැහැයට හුරු කහ පැහැයක් ගනී. මෙහි මදය ඉතා යුෂ සහිත සහ මිහිරි රසයකින් යුක්තය. ගෙඩිය මැද විශාල තද ඇටයක් (Endocarp) පවතී.

ව්‍යාප්තිය සහ වාසස්ථාන
ඇටඹ වෘක්ෂය ශ්‍රී ලංකාවට පමණක් ආවේණික වන අතර, එය මීටර් 800ක් දක්වා උසින් පිහිටි තෙත් කලාපීය සහ අතරමැදි කලාපීය වනාන්තරවල දක්නට ලැබේ. වියළි කලාපයේ දිය පහරවල් අසල සහ තෙතමනය සහිත නිම්නවල ද මෙය කලාතුරකින් දැකිය හැකිය.

ප්‍රයෝජන සහ වැදගත්කම
ආහාරමය භාවිතය
ගම්බද ජනතාව ඇටඹ පලතුරක් ලෙස අනුභව කිරීමට ඉතා ප්‍රිය කරති. එහි ඇති විශිෂ්ට රසය සහ යුෂ පිරුණු ස්වභාවය නිසා වන අඹ විශේෂ අතර මෙයට ඉහළ තැනක් හිමිවේ.

දැව
ඇටඹ දැව මෘදු ස්වභාවයක් ගන්නා බැවින් අතීතයේදී තේ පෙට්ටි සහ එවැනි සැහැල්ලු භාණ්ඩ නිෂ්පාදනයට යොදාගෙන ඇත.

උද්‍යාන විද්‍යාත්මක අගය
වාණිජමය වශයෙන් වගා නොකළද, සාමාන්‍ය අඹ ප්‍රභේද වැඩිදියුණු කිරීමේ අභිජනන වැඩසටහන් සඳහා ජානමය මූලාශ්‍රයක් ලෙස සහ අඹ පැළ බද්ධ කිරීමේදී “මූල පාදයක්” (Rootstock) ලෙස භාවිත කිරීමට ඇටඹ ගස ඉතා සුදුසුය.

සංරක්ෂණ වටිනාකම
ඇටඹ වෘක්ෂය රැක ගැනීම ශ්‍රී ලංකාවේ වන අඹ විශේෂවල ජානමය විවිධත්වය සුරැකීමට අත්‍යවශ්‍ය වේ. වනාන්තරයේ වියන (Canopy) සකස් කරන ප්‍රධාන ගසක් ලෙස මෙය අනෙකුත් සතුන්ට සහ ශාකවලට සෙවන සහ රැකවරණය සපයයි.

පාරිසරික භූමිකාව
මෙහි පලතුරු වන සතුන්ගේ ආහාරයක් වන අතර, එම සතුන් මගින් බීජ ව්‍යාප්ත වීම සිදු වේ. වන පද්ධතියක ව්‍යුහය පවත්වා ගැනීමට සහ ජෛව විවිධත්වය සුරැකීමට මෙම දැවැන්ත වෘක්ෂය මහඟු මෙහෙවරක් කරයි.