විද්‍යාත්මක සමාන පද (Scientific Synonyms):

• Andrachne doonkyboisca B.Heyne ex Benth.

• Bridelia airy-shawii P.T.Li
  (සමහර වෙබ් අඩවි වල කලින් Bridelia retusa ලෙස දක්වා ඇත)

පොදු නම්

• සිංහල: කැටකෑල (Ketakela)

• ඉංග්‍රීසි: Spinous Kino Tree

• දෙමළ: Mul Venkai, Acavai, Adamarudu, Malaivengai, Mullumarathu, Mulluvengai

• සංස්කෘත: Mahaveera, Asana, Akadivi, Ekavira, Pasanabheda, Sakridvira, Suvarika

සංරක්ෂණ තත්ත්වය: අවම අවධානය යොමු විය යුතු (LC – Least Concern) (NRL 2020)
දේශීය ව්‍යාප්තිය: දේශීය ශාකයකි (Native)
ආහාරයට ගත හැකි කොටස්: ගෙඩි (වල් පලතුරක් ලෙස)

🌳 සාමාන්‍ය විස්තරය

කැටකෑල යනු මඳක් කටු සහිත ස්වභාවයකින් හඳුනාගත හැකි කුඩා දේශීය වෘක්ෂයකි. ශාකයේ ලාබාල කොටස් සියුම් රෝම (pubescent) වලින් වැසී ඇත. සෙන්ටිමීටර 8-12 ක් පමණ දිගැති මෙහි සරල පත්‍රවල උඩ පැත්ත සිනිඳු වන අතර යටි පැත්ත සියුම් රෝම සහිතය. පත්‍ර නාරටි කෙටි වන අතර උප පත්‍ර ලන්සාකාර හැඩයක් ගනී.

මෙම ශාකයේ පුෂ්ප මංජරිය කරල් ආකාර (spike-like) වන අතර සමහර විට අතු බෙදී පවතී. මල් ඒකලිංගික වන අතර, දම් පැහැති තැටියක් සහිත කොළ පැහැති මල් ඉතා කෙටි නටු මත හටගනී. ගෙඩි කුඩා වන අතර (විෂ්කම්භය මිලිමීටර 8 ක් පමණ), ඉදුණු විට දම්-කළු පැහැයක් ගනී. ගෝලාකාර හැඩැති මෙම ගෙඩි ස්ථීර මනි පත්‍ර සහ පෙති මත රැඳී පවතී. සාමාන්‍යයෙන් සෑම ගෙඩියකම බීජ සහිත කොටස් (pyrenes) දෙකක් අඩංගු වේ.

🌿 සම්ප්‍රදායික වෛද්‍ය භාවිතය

දේශීය වෛද්‍ය ක්‍රමවලදී, මෙම ශාකයේ විවිධ කොටස් පහත සඳහන් රෝගාබාධ සඳහා භාවිතා කර ඇත:

• සන්ධි ඉදිමීම සහ වාත රෝග (Rheumatism)

• අස්ථි බිඳීම් (Bone fractures)

• තැල්ම (Contusions)

භාවිතා කරන කොටස්:

• කොළ

• මුල් පොත්ත

• මල්

මෙම භාවිතයන් දේශීය සහ ආයුර්වේද දැනුම මත පදනම් වේ. (වැදගත් සටහන: මෙය සම්ප්‍රදායික තොරතුරු පමණක් වන අතර වෛද්‍ය උපදෙස් නොවේ.)

🌱 පාරිසරික සහ සංරක්ෂණ වැදගත්කම

කැටකෑල ශාකය ‘අවම අවධානය යොමු විය යුතු’ (LC) ගණයට අයත් වේ, එනම් එය දැනට වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව නොමැත. දේශීය විශේෂයක් ලෙස, වන ජීවීන්ට ආහාර සැපයීම සහ ශාක විවිධත්වය පවත්වා ගැනීම හරහා මෙය ස්වභාවික පරිසර පද්ධතියට වැදගත් මෙහෙවරක් ඉටු කරයි.

🧬 වර්ගීකරණ සටහන

• රාජධානිය: Plantae

• කුලය: Phyllanthaceae

• ගණය: Bridelia

• විශේෂය: B. retusa

🏺 සංස්කෘතික සහ උද්භිද විද්‍යාත්මක වැදගත්කම

මෙම විශේෂය දකුණු ආසියාව පුරා ව්‍යාප්ත වී ඇති අතර, සම්ප්‍රදායික ඔසු වට්ටෝරු සහ දේශීය සංස්කෘතිය තුළ දිගුකාලීන වැදගත්කමක් දරයි. මෙයට පවතින සංස්කෘත සහ දෙමළ නම් රාශියෙන් එහි ඓතිහාසික ඖෂධීය වටිනාකම මෙන්ම පාරම්පරික වෙදකම තුළ මෙයට තිබූ ප්‍රසිද්ධිය මැනවින් පැහැදිලි වේ.

⚠️ වෛද්‍ය භාවිතය පිළිබඳ අනතුරු ඇඟවීම:
සම්ප්‍රදායිකව ඔසු ලෙස භාවිතා කළද, ඕනෑම ශාකයක් ප්‍රතිකාර සඳහා භාවිතා කිරීමට පෙර සැමවිටම සුදුසුකම් ලත් වෛද්‍යවරයෙකුගෙන් උපදෙස් ලබා ගන්න.