විද්‍යාත්මකව Phyllanthus emblica ලෙස හැඳින්වෙන නෙල්ලි වෘක්ෂය, ෆිලන්තේසියේ (Phyllanthaceae) පවුලට අයත්, පෝෂණ ගුණයෙන් සහ ඖෂධීය වටිනාකමෙන් පිරිපුන් කුඩා හෝ මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ පතනශීලී වෘක්ෂයකි. මෙය ඉන්දියානු උපමහාද්වීපය පුරා “ආම්ලා” (Amla) යන නමින් ද ප්‍රසිද්ධය.

සංරක්ෂණ තත්ත්වය
IUCN රතු දත්ත පදිකය: අවම අවධානය යොමු කළ යුතු (Least Concern – LC)

විද්‍යාත්මක වර්ගීකරණය
රාජධානිය: Plantae

ගෝත්‍රය: Malpighiales

කුලය: Phyllanthaceae

ගණය: Phyllanthus

විශේෂය: P. emblica

පොදු නාමයන්
සිංහල: නෙල්ලි (Nellikai)

හින්දි: ආම්ලා (Amla)

බෙංගාලි: අම්ලෝකි (Amloki)

ඉංග්‍රීසි: Indian gooseberry, Emblic myrobalan

උද්භිද විද්‍යාත්මක විස්තරය
ප්‍රමාණය: සාමාන්‍යයෙන් මීටර් 1-8ක් පමණ උසට වැඩෙන කුඩා හෝ මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ ගසකි.

පත්‍ර: ලා කොළ පැහැති කුඩා පත්‍ර රාශියක් අතු දිගේ පිහිටා ඇති අතර, ඒවා දුරට පිහාටු සහිත පත්‍ර (Pinnate leaves) ලෙස පෙනේ.

ගෙඩි: ගෝලාකාර හැඩයෙන් යුත්, ලා කොළ-කහ පැහැති, තද ගතියෙන් යුතු පලතුරකි. ගෙඩිය මතුපිට සිරස් අතට විහිදුණු ඉරි හයක් දැකිය හැකිය.

පෝෂණ ගුණය: නෙල්ලි විටමින් C (Ascorbic acid) ඉතා ඉහළ ප්‍රමාණයකින් අඩංගු පලතුරකි. මෙහි අඩංගු පොලිෆීනෝල් සහ ටැනින් සංයෝග නිසා එයට සුවිශේෂී තිත්ත සහ ඇඹුල් රසයක් ලැබී ඇත.

ව්‍යාප්තිය සහ වාසස්ථාන
නෙල්ලි ශාකය නිවර්තන දකුණු ආසියාවට ආවේණිකය. ශ්‍රී ලංකාව, ඉන්දියාව, බංග්ලාදේශය සහ මියන්මාරය වැනි රටවල වනාන්තර, ගං ඉවුරු මෙන්ම වගා කරන ලද ගෙවතුවල ද මෙය සරුවට වැඩේ. විවිධ පාංශු සහ දේශගුණික තත්ත්වයන්ට අනුවර්තනය වීමේ ඉහළ හැකියාවක් මෙම ශාකයට ඇත.

ප්‍රධාන භාවිතයන්
ආහාරමය භාවිතය
නෙල්ලි පලතුරක් ලෙස අමුවෙන් හෝ පිස ආහාරයට ගනී. ලුණු, තෙල් සහ කුළුබඩු යොදා අච්චාරු ලෙස සකස් කිරීම ඉතා ජනප්‍රියය. ඉන්දියාවේ ‘මුරබ්බා’ (Murabbah) වැනි පැණි රසැති කෑම වර්ග සෑදීමට ද මෙය යොදා ගනී.

සාම්ප්‍රදායික වෛද්‍ය විද්‍යාව
ආයුර්වේද වෛද්‍ය විද්‍යාවේදී නෙල්ලි අත්‍යවශ්‍යම ඖෂධයකි. ආහාර ජීර්ණ පද්ධතියේ රෝග, උණ, සමේ රෝග සහ හිසකෙස් වර්ධනය සඳහා අමු නෙල්ලි මෙන්ම වේළන ලද නෙල්ලි ද බහුලව භාවිත කෙරේ. සුප්‍රකට ‘ත්‍රිපලා’ චූර්ණයේ අඩංගු ප්‍රධාන ඖෂධ තුනෙන් එකක් වන්නේ ද නෙල්ලි ය.

ආගමික සහ සංස්කෘතික වැදගත්කම
බුදු දහම: ථේරවාදී බුද්ධ සම්ප්‍රදායට අනුව, විසි එක්වන බුදුරජාණන් වහන්සේ වන ඵුස්ස බුදුරජාණන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත් වූයේ නෙල්ලි වෘක්ෂයක් (නෙල්ලි බෝධිය) පාමුලදීය. ධර්මාශෝක රජතුමා සිය අවසන් කාලයේදී තමා සතු වූ එකම වස්තුව ලෙස ඉතිරිව තිබූ නෙල්ලි ගෙඩියක අඩක් මහා සංඝරත්නයට පූජා කළ බව ඉතිහාසයේ සඳහන් වේ.

හින්දු ආගම: හින්දු භක්තිකයන් නෙල්ලි ගස පූජනීය වෘක්ෂයක් ලෙස සලකන අතර, එය බ්‍රහ්ම, විෂ්ණු සහ ශිව යන ත්‍රිමූර්තියට කැප වූවක් ලෙස සලකයි.

පාරිසරික වැදගත්කම
නෙල්ලි වෘක්ෂය වන සතුන්ට ආහාර සපයන වැදගත් ප්‍රභවයකි. පරාග කාරක කෘමීන් සහ කුඩා සතුන්ට රැකවරණය ලබා දෙමින් ජෛව විවිධත්වය සුරැකීමට ද මෙම ශාකය දායක වේ.