පොදුවේ සපු (ශ්‍රී ලංකාවේදී), චම්පක, හෝ ‘ජෝයි පර්ෆියුම් ට්‍රී’ (Joy perfume tree) ලෙස හැඳින්වෙන Magnolia champaca යනු මැග්නෝලියේසියේ (Magnoliaceae) පවුලට අයත් විශාල සදාහරිත වෘක්ෂයකි. අතීතයේදී මෙය Michelia champaca ලෙස වර්ගීකරණය කර තිබුණි. මෙහි ඇති අතිශය සුවඳවත් මල් සහ වටිනා දැව නිසා මෙය ආසියාව පුරා ඉහළ ඇගයීමකට ලක් වේ.

වර්ගීකරණය සහ නාමකරණය
විද්‍යාත්මක නාමය: Magnolia champaca

කුලය: Magnoliaceae

සිංහල නාමය: සපු / චම්පක

නාම උත්පත්ති: “චම්පක” යන නාමය සංස්කෘත බසින් බිහි වූවකි.

IUCN රතු දත්ත පොතේ තත්ත්වය
තත්ත්වය: අවම අවධානය යොමු කළ යුතු (Least Concern – LC)

මෙම වෘක්ෂය දකුණු සහ අග්නිදිග ආසියාව පුරා පුළුල් ලෙස ව්‍යාප්ත වී ඇති බැවින් දැනට වඳවීමේ තර්ජනයක් නොමැති වුවද, සමහර ප්‍රදේශවල දැව සඳහා අධික ලෙස කපා දැමීම නිසා දේශීය ගහනයන් තර්ජනයට ලක්ව ඇත.

ව්‍යාප්තිය සහ වාසස්ථාන
චම්පක වෘක්ෂය ඉන්දු-මැලේසියානු කලාපයට ආවේණිකය. ශ්‍රී ලංකාව, ඉන්දියාව, බංග්ලාදේශය, නේපාලය, මියන්මාරය, තායිලන්තය, ඉන්දුනීසියාව සහ දකුණු චීනය යන රටවල මෙය ස්වභාවිකව දක්නට ලැබේ. සාමාන්‍යයෙන් මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 200–1,600 දක්වා උසින් පිහිටි නිවර්තන තෙත් වනාන්තරවල මෙය සරුවට වැඩේ.

උද්භිද විද්‍යාත්මක විස්තරය
ප්‍රමාණය: මීටර් 50ක් (අඩි 160ක්) පමණ උසට වැඩිය හැකි අතර, කඳෙහි විෂ්කම්භය මීටර් 1.9ක් දක්වා විශාල විය හැකිය.

පත්‍ර: දිලිසෙන කොළ පැහැති, ඕවලාකාර සදාහරිත පත්‍ර වේ.

මල්: ක්‍රීම් පැහැයේ සිට තද කහ-තැඹිලි පැහැය දක්වා විහිදේ. ඉතා ප්‍රබල මිහිරි සුවඳක් විහිදුවන මෙම මල් ජූනි සිට සැප්තැම්බර් දක්වා කාලයේදී බහුලව පිපේ.

ගෙඩි: සැප්තැම්බර් – ඔක්තෝබර් කාලයේදී ඉදෙන අතර, පක්ෂීන් මගින් බීජ ව්‍යාප්ත වේ.

සංස්කෘතික සහ ආගමික වැදගත්කම
බුදු දහම: ථේරවාදී බුදු දහමට අනුව, දහහතරවන බුදුරජාණන් වහන්සේ වන අත්ථදස්සි බුදුරජාණන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත් වූයේ චම්පක (සපු) වෘක්ෂයක් පාමුලදීය. ටිබෙට් බෞද්ධ විශ්වාසයන්ට අනුව මතු බුදුවන මෛත්‍රී බුදුරජාණන් වහන්සේ සුදු සපු වෘක්ෂයක් යටදී බුද්ධත්වයට පත්වන බව කියවේ.

හින්දු ආගම: හින්දු සංස්කෘතියේ පූජනීය වෘක්ෂයක් ලෙස සැලකෙන මෙය දේවාල ආශ්‍රිතව නිතර රෝපණය කෙරේ.

ඉන්දුනීසියාව: එහි ‘ජුම්පා’ (Jeumpa) ලෙස හැඳින්වෙන මෙම මල අචේ (Aceh) ප්‍රාන්තයේ සංස්කෘතික අනන්‍යතාවයේ සංකේතයකි.

භාවිතය සහ ප්‍රයෝජන
සුවඳ විලවුන්
මෙහි මල්වලින් ලබාගන්නා අත්‍යවශ්‍ය තෙල් වර්ග ලොව සුප්‍රකට සුවඳ විලවුන් වර්ග නිපදවීමට යොදා ගනී (උදා: Jean Patou ගේ “Joy” සුවඳ විලවුන් වර්ගය). මීට අමතරව මල් මාලා සෑදීමට, හිස සැරසීමට සහ ආගමික වතාවත් සඳහා ද මෙම මල් බහුලව භාවිත වේ.

දැව
සපු දැව ඉතා උසස් තත්ත්වයේ පවතී. ගෘහ භාණ්ඩ, කැටයම් වැඩ සහ ඉදිකිරීම් කටයුතු සඳහා තද දුඹුරු පැහැති මෙම දැව යොදා ගැනේ.

විසිතුරු ශාකයක් ලෙස
මෙහි ඇති මනරම් හැඩය සහ සුවඳ නිසා නිවර්තන කලාපීය උද්‍යානවල විසිතුරු ශාකයක් ලෙස රෝපණය කෙරේ. මෙය සමනලුන් සහ කුරුල්ලන් තමා වෙත ආකර්ෂණය කර ගැනීමට ද සමත් වේ.

සමාප්තිය
චම්පක හෙවත් සපු වෘක්ෂය යනු ආසියානු සංස්කෘතියේත්, පරිසර පද්ධතියේත් වටිනා අංගයකි. එහි සුවඳවත් මල් මිනිස් සිත් සන්සුන් කරන අතර, එහි ඇති ආගමික පසුබිම නිසා එය පරම්පරා ගණනාවක් පුරා සුරැකී පව