නාම විස්තරය

සිංහල : ඇඹිල්ල (Embilla), හීන් ඇඹිල්ල
දෙමළ : කිලිමට්ටන් (கிளிமட்டன் – Kilimmattan)
ඉංග්‍රීසි : Ceylon Cherry, Antidesma berry
විද්‍යාත්මක : Antidesma alexiteria(පරිසර පද්ධතිය අනුව Antidesma bunius වැනි වෙනත් ඇඹිල්ල ප්‍රභේද ද දක්නට ලැබේ)

සංරක්ෂණ තත්ත්වය

IUCN රතු දත්ත පදිකය:අවම අවධානය යොමු කළ යුතු (Least Concern – LC)

විද්‍යාත්මක වර්ගීකරණය

රාජධානිය:Plantae
ගෝත්‍රය:Malpighiales
කුලය:Phyllanthaceae (කලින් Euphorbiaceae කුලයට ඇතුළත් කර තිබුණි)
ගණය:Antidesma
විශේෂය:alexiteria

උද්භිද විද්‍යාත්මක විස්තරය

ඇඹිල්ල යනු ශ්‍රී ලංකාවේ බහුලව දක්නට ලැබෙන, මීටර් 6-10ක් පමණ උසට වැඩෙන කුඩා හෝ මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ සදාහරිත ලඳු ශාකයකි (Shrub / Small tree). මෙහි අතු බෙදීම බහුල වන අතර පොත්ත ලා අළු-දුඹුරු පැහැයක් ගනී. පත්‍ර සිනිඳු, දිලිසෙන සුළු, ඉලිප්සාකාර හැඩැති තද කොළ පැහැතිය. මල් ඉතා කුඩා වන අතර, කොළ-කහ පැහැයෙන් යුත් දිගු පුෂ්ප මංජරී ලෙස හටගනී. මෙහි වඩාත්ම කැපී පෙනෙන ලක්ෂණය වන්නේ පොකුරු වශයෙන් හටගන්නා කුඩා ගෝලාකාර ඵල (ගෙඩි) ය. මෙම ගෙඩි නොඉදුණු විට ලා කොළ පැහැති වන අතර, පසුව රතු පැහැයට හැරී, හොඳින් ඉදුණු විට තද දම් හෝ කළු පැහැයක් ගනී. එකම පොකුරේ විවිධ වර්ණවලින් යුත් ගෙඩි පැවතීම නිසා මෙය ඉතා දර්ශනීය ය. ඉදුණු ගෙඩි තද ඇඹුල් සහ පැණි රස මුසු සුවිශේෂී රසයකින් යුක්තය.

ව්‍යාප්තිය සහ වාසස්ථාන

ශ්‍රී ලංකාව සහ දකුණු ඉන්දියාවට දේශීය වූ ශාකයකි. ශ්‍රී ලංකාවේ තෙත් කලාපය, අතරමැදි කලාපය මෙන්ම වියළි කලාපයේ ද්විතීයික වනාන්තර, ලැහැබ්, වැටවල් සහ ගම්බද ගෙවතු ආශ්‍රිතව ඉතා බහුලව ස්වාභාවිකව වැවේ. විශේෂයෙන්ම පහත්බිම් වනාන්තර දාරවල සහ විවෘත බිම්වල සශ්‍රීකව වැඩේ.

සංස්කෘතික සහ ආගමික වැදගත්කම

ගැමි සංස්කෘතිය හා ළමා කාලය : ශ්‍රී ලාංකේය ගැමි ජන සමාජයේ වැටකඩොලු අසල වැවෙන ඇඹිල්ල, ගම්බද දරුවන් අතර ඉතා ජනප්‍රිය වල් පලතුරකි. “ඇඹිල්ල වාරයට” පොකුරු පිටින් හැදෙන ගෙඩි කෑමට දරුවන් මෙන්ම වැඩිහිටියන් ද ප්‍රිය කරති.

ජනප්‍රිය ව්‍යවහාරය : ශාකයේ ඇති ඇඹුල් රසය නිසාම මෙයට “ඇඹිල්ල” යන නාමය ලැබී ඇති බව පැවසේ.

ප්‍රධාන භාවිතයන්

ආහාරමය භාවිතය : ඉදුණු ඇඹිල්ල ගෙඩි කෙළින්ම පලතුරක් ලෙස අනුභව කළ හැකිය. මෙහි විටමින් C සහ ප්‍රතිඔක්සිකාරක (Antioxidants) ඉහළින්ම අඩංගු වේ. වර්තමානයේ මෙම ඇඹිල්ල යුෂ භාවිත කර රසවත් ජෑම් (Jam), කෝඩියල් (Cordial) සහ වයින් වර්ග දේශීයව නිෂ්පාදනය කෙරේ. නොඉදුණු ඇඹුල් ගෙඩි ඇතැම් ගැමි ව්‍යංජන සඳහා ඇඹුල් රසය ලබාදීමට (තක්කාලි හෝ ගොරකා වෙනුවට) යොදාගනී.

ඖෂධීය භාවිතය : දේශීය වෙදකමේදී ඇඹිල්ල පත්‍ර සහ මුල් සර්ප විෂ (Snakebite) සඳහා කරන ප්‍රතිකාරවලදී ඖෂධීය මැල්ලුම් සහ පත්තු සඳහා යොදා ගැනේ. මෙහි තේ පානයක් ලෙස සකසන පත්‍ර යුෂ රුධිර පීඩනය පාලනයට සහ ආහාර ජීර්ණය අක්‍රමිකතා මඟහරවා ගැනීමට උදවු වේ.

පාරිසරික වැදගත්කම : පක්ෂීන්, ලේනුන් සහ වවුලන් වැනි සතුන්ගේ ප්‍රියතම ආහාරයකි. සතුන් මඟින් බීජ ව්‍යාප්ත වීම ඉතා ඉක්මනින් සිදු වේ. එමෙන්ම වැටවල් සහ දාර ආශ්‍රිතව පස සුරැකීමට ද උපකාරී වේ.

සමාප්තිය

ඇඹිල්ල යනු ශ්‍රී ලංකාවේ දේශීය පරිසරයේ සජීවී බව කියාපාන, පෝෂණ ගුණයෙන් ඉහළ වටිනා බේරියකි (Wild berry). වර්තමානයේ නාගරීකරණය නිසා ගෙවතුවලින් ගිලිහී යමින් පැවතුණ ද, මෙවැනි ස්වාභාවික පලතුරු බෝග දේශීය ආහාර සුරක්ෂිතතාව සහ දේශීය වෛද්‍ය ක්‍රම උදෙසා සුරැකීම අතිශයින්ම වැදගත් වේ.