දෙහි ශාකය (Citrus aurantiifolia)

නාම විස්තරය

• සිංහල : දෙහි (Dehi)
• දෙමළ : දේසිකායි (දේශிக்காய் – Desikai), එළුමිච්චෛ
• ඉංග්‍රීසි : Lime, Acid Lime, Key Lime
• විද්‍යාත්මක : Citrus aurantiifolia* (Christm.) Swingle

සංරක්ෂණ තත්ත්වය

IUCN රතු දත්ත පදිකය : අවම අවධානය යොමු කළ යුතු (Least Concern – LC)

විද්‍යාත්මක වර්ගීකරණය

• රාජධානිය : Plantae
• ගෝත්‍රය : Sapindales
• කුලය : Rutaceae (දොඩම්/පනා කුලය)
• ගණය : Citrus
• විශේෂය : C. aurantiifolia

උද්භිද විද්‍යාත්මක විස්තරය

දෙහි යනු මීටර් 3-5ක් පමණ උසට වැඩෙන කුඩා ප්‍රමාණයේ, අතු බහුලව විහිදෙන සදාහරිත පඳුරුමය වෘක්ෂයකි. මෙහි කඳ සහ අතු පුරා තියුණු, කෙටි කටු පිහිටා ඇත. පත්‍ර ලා කොළ පැහැති, ඕවල් හැඩැති වන අතර පත්‍ර තලා බැලූ විට ඉතා තද ප්‍රසන්න පැඟිරි සුවඳක් වහනය වේ. මල් කුඩා, සුදු-නෙළුම් පැහැති වන අතර සුවඳවත් ය. මෙහි හටගන්නා ඵලය (දෙහි ගෙඩිය) කුඩා, ගෝලාකාර හෝ ඉලිප්සාකාර හැඩයක් ගන්නා අතර, බාහිර ලෙල්ල සිනිඳු ය; එය නොඉදුණු විට තද කොළ පැහැති වන අතර හොඳින් ඉදුණු විට දීප්තිමත් කහ පැහැයට හැරේ. ඇතුළත මදය ලා කොළ-කහ පැහැති වන අතර, අතිශයින්ම ඇඹුල් රසැති යුෂ සහ කුඩා බීජ රැසකින් සමන්විත වේ.

ව්‍යාප්තිය සහ වාසස්ථාන

අග්නිදිග ආසියාව (විශේෂයෙන් මැලේසියාව සහ ඉන්දු-චීන කලාපය) නිජබිම කරගත් දෙහි ශාකය, වර්තමානයේ ශ්‍රී ලංකාව ඇතුළු ලොව පුරා සියලුම නිවර්තන සහ උප-නිවර්තන රටවල අත්‍යවශ්‍යම ගෘහස්ථ බෝගයක් ලෙස වගා කෙරේ. ශ්‍රී ලංකාවේ වියළි සහ අතරමැදි කලාපවල (විශේෂයෙන් මොනරාගල, හම්බන්තොට, අනුරාධපුරය සහ මාතලේ වැනි ප්‍රදේශවල) ඉතා සශ්‍රීකව මහා පරිමාණයෙන් වගා කෙරේ. නියඟයට ඉතා හොඳින් ඔරොත්තු දෙන අතර සෑම දේශීය ගෙවත්තකම පාහේ දක්නට ලැබේ.

සංස්කෘතික සහ ආගමික වැදගත්කම

දේශීය කෙම් ක්‍රම සහ අභිචාර විධි : ශ්‍රී ලාංකේය සංස්කෘතිය තුළ දෙහි ගෙඩියට හිමිවන්නේ අද්විතීය හා අද්භූත ස්ථානයකි. “ඇස්වහ කටවහ” සහ “දිෂ්ටි” මඟහරවා ගැනීම සඳහා දහි කැපීමේ (Dehi Kෑpima) සාම්ප්‍රදායික ශාන්තිකර්ම ක්‍රමවේදයක් ලංකාවේ අතීතයේ සිටම පවතී. නව වාහනයක් මිලදී ගත් විට හෝ නිවසක් සෑදීමේදී විෂබීජ හා අශුභ ශක්තීන් පලවා හැරීමට දෙහි ගෙඩි එල්ලීම දේශීය සිරිතකි.

කුස්සියේ ෆාමසිය : නිවසක දෙහි ගසක් තිබේ නම් වෛද්‍යවරයකු අවශ්‍ය නොවේ” යන පැරණි ගැමි මතයක් පවතින තරමටම දෙහි දෛනික ජිවිතයට සමීප ය.

ප්‍රධාන භාවිතයන්

ආහාරමය භාවිතය (Culinary) : ශ්‍රී ලාංකේය සූපශාස්ත්‍රයේදී දෙහි නැතුවම බැරි ප්‍රධාන රසකාරකයකි. ව්‍යංජන, සම්බෝල (පොල් සම්බෝල, ලුණු මිරිස්) සහ මැල්ලුම් සඳහා ඇඹුල් රසය මෙන්ම සුවඳ ලබා දෙන්නේ දෙහි යුෂයෙනි. මීට අමතරව “දෙහි අච්චාරු” (Lime pickle) සහ ලුණු දෙහි ගැමියන් අතර ඉතා ජනප්‍රිය කල්තබා ගන්නා ආහාර වේ. පිපාසය හා විඩාව නිවන “දෙහි බීම” (Lime juice) ලංකාවේ බහුලවම භාවිත වන ස්වභාවික පානයයි.

ඖෂධීය භාවිතය : දෙහි යනු විටමින් C සපිරි, ප්‍රතිශක්තිකරණය ඉහළ නංවන විශිෂ්ට ඔසුවකි. දේශීය වෙදකමේදී කැස්ස, සෙම්ප්‍රතිශ්‍යාව සහ උගුරේ ආසාදන සඳහා මී පැණි සමඟ දෙහි යුෂ මිශ්‍ර කර දෙනු ලැබේ. ශරීරයේ අම්ල-භෂ්ම සමතුලිතතාව (Alkalizing effect) රැක ගැනීමටත්, බඩේ කැක්කුම සහ වමනය වැනි අජීර්ණ රෝග සමනයටත් දෙහි යුෂ කදිම ඔසුවකි.

පිරිසිදු කිරීමේ ද්‍රව්‍යයක් ලෙස : දෙහි යුෂවල ඇති ඉහළ ඇසිටික්/සිට්‍රික් අම්ල ගුණය නිසා අතීතයේ සිටම තඹ සහ පිත්තල බඩු ඔප දැමීමටත්, ඇඳුම්වල ඇති තද පැල්ලම් සහ කුණු ඉවත් කිරීමටත් ස්වභාවික පිරිසිදුකාරකයක් (Natural cleanser) ලෙස භාවිත කෙරේ.

සමාප්තිය

දෙහි යනු ශ්‍රී ලාංකේය ආහාර සංස්කෘතියේ මෙන්ම දේශීය වෛද්‍ය ක්‍රමයේ ද කොඳු නාරටිය බඳු වූ සුවිශේෂී බෝගයකි. එහි ඇති බහුවිධ ප්‍රයෝජන නිසා සෑම නිවසකම අවම වශයෙන් එක දෙහි පැළයක් හෝ වගා කර තැබීම, පවුලේ සෞඛ්‍ය සුරක්ෂිතතාව මෙන්ම ස්වයංපෝෂිත භාවය උදෙසා ද කෙරෙන ඉතා වටිනා පියවරකි.