8. බලු දං වෘක්ෂය (Psychotria sarmentosa)

නාම විස්තරය

භාෂාව | නාමය |

| **සිංහල** | බලු දං (Balu Dan) |
| **දෙමළ** | වට්ටට්තිරුප්පි (Vattattiruppi) |
| **ඉංග්‍රීසි** | Wild Coffee Berry / Climbing Wild Coffee |
| **විද්‍යාත්මක** | *Psychotria sarmentosa* Blume |

සංරක්ෂණ තත්ත්වය

* **IUCN රතු දත්ත පදිකය:** අවම අවධානය යොමු කළ යුතු (Least Concern – LC)

විද්‍යාත්මක වර්ගීකරණය

* **රාජධානිය:** Plantae
* **ගෝත්‍රය:** Gentianales
* **කුලය:** Rubiaceae (කෝපි කුලය)
* **ගණය:** *Psychotria*
* **විශේෂය:** *P. sarmentosa*

උද්භිද විද්‍යාත්මක විස්තරය

බලු දං යනු ශ්‍රී ලංකාවේ තෙත් සහ මධ්‍යම කඳුකර වනාන්තරවල දක්නට ලැබෙන බහුවාර්ෂික, ආරෝහක (Climbing shrub/liana) ශාකයකි. මෙය බොහෝ විට විශාල ගස් මත හෝ පඳුරු මත පැතිරී වැඩේ. පත්‍ර තරමක් විශාල, ඕවල් හැඩැති සහ සිනිඳු දිලිසෙන සුළු ස්වභාවයක් ගනී. මෙහි හටගන්නා කුඩා මල් සුදු හෝ ලා කොළ පැහැතිය. මෙහි ප්‍රධාන ලක්ෂණය වන්නේ හටගන්නා කුඩා ගෝලාකාර ඵල (ගෙඩි) ය. ඒවා නොඉදුණු විට කොළ පැහැති වන අතර, ඉදුණු විට පාරභාසක සුදු පැහැයක් (Translucent white) ගනී. “බලු දං” යන නාමය ව්‍යවහාර වුවද මෙය සාමාන්‍ය “මහ දං” හෝ “හීන් දං” ශාකවලට උද්භිද විද්‍යාත්මකව සමීප නොවේ.

ව්‍යාප්තිය සහ වාසස්ථාන

ශ්‍රී ලංකාව, ඉන්දියාව, මලයායාව සහ අග්නිදිග ආසියානු රටවල ව්‍යාප්ත වී ඇත. ශ්‍රී ලංකාවේ විශේෂයෙන්ම තෙත් කලාපීය පහත්බිම් වනාන්තර සහ අතරමැදි කලාපීය වනාන්තරවල (Wet and Intermediate zones) සෙවන සහිත ස්ථානවල බහුලව දැකිය හැකිය. වැටවල් සහ පඳුරු සහිත ලැහැබ්වල ද මෙය දක්නට ලැබේ.

සංස්කෘතික සහ ආගමික වැදගත්කම

* **ගැමි ව්‍යවහාරය:** මෙම ශාකය සාමාන්‍යයෙන් මිනිස් පරිභෝජනයට (ආහාර සඳහා) එතරම් ජනප්‍රිය නැති නිසාත්, එහි ඇති සුදු පැහැති ඇලෙන සුළු ගතිය නිසාත් ගැමියන් විසින් “බලු දං” ලෙස නම් කර ඇති බව පෙනේ.
* **දේශීය වෙදකම:** ශ්‍රී ලංකාවේ සාම්ප්‍රදායික හෙළ වෙදකම තුළ මෙහි පත්‍ර සහ මුල් ඇතැම් ප්‍රතිකාර සඳහා භාවිත කෙරේ.

ප්‍රධාන භාවිතයන්

* **ඖෂධීය භාවිතය:** බලු දං ශාකය දේශීය වෛද්‍ය විද්‍යාවේදී ප්‍රධාන වශයෙන් “සන්ධි රෝග” සහ “අස්ථි බිඳීම්” (Fractures) සඳහා බාහිරව ආලේප කරන මැල්ලුම් සහ තැවිලි සඳහා යොදා ගැනේ. තුවාල සුව කිරීමට සහ ඉදිමුම් නාශකයක් ලෙස ද මෙහි පත්‍ර යුෂ භාවිත වේ.
* **වනජීවී සහ පාරිසරික:** වනාන්තර පද්ධතියේ වෙසෙන කුඩා පක්ෂීන්ගේ ආහාරයක් ලෙස මෙහි සුදු පැහැති ගෙඩි වැදගත් වේ. ආරෝහක ශාකයක් ලෙස වනාන්තරවල වියන් ස්ථර (Canopy layers) සම්බන්ධ කිරීමට මෙය දායක වේ.
* **සවි කරන ද්‍රව්‍යයක් ලෙස:** මෙහි පත්‍රවල ඇති මැලියම් වැනි ලාටෙක්ස් ගුණය නිසා අතීතයේදී ඇතැම් හෙළ වෙදකම්වලදී ඖෂධීය පත්තු සවි කිරීමට මෙය ආධාරකයක් ලෙස යොදාගෙන ඇත.

සමාප්තිය

බලු දං යනු අපේ පරිසරයේ වල් පැලෑටියක් ලෙස බොහෝ විට සැලකුවද, දේශීය වෛද්‍ය විද්‍යාවේදී අස්ථි රෝග ප්‍රතිකාර සඳහා අත්‍යවශ්‍ය වන වටිනා ඖෂධීය ශාකයකි. ජෛව විවිධත්වය අතින් ගත් කල තෙත් කලාපීය වනාන්තරවල කුඩා ජීවීන්ගේ පැවැත්මට ද මෙය වැදගත් මෙහෙවරක් ඉටු කරයි.)