තිඹිරි වෘක්ෂය (Diospyros malabarica)

නාම විස්තරය

භාෂාව නාමය

• සිංහල -තිඹිරි (Thimbiri)
• දෙමළ -පණිච්චිකායි (பனிச்சிக்காய் – Panichikaai) |
• ඉංග්‍රීසි -Malabar Ebony, Gaub Tree, Indian Persimmon |
• විද්‍යාත්මක- Diospyros malabarica (Desr.) Kostel |

සංරක්ෂණ තත්ත්වය

* IUCN රතු දත්ත පදිකය: අවම අවධානය යොමු කළ යුතු (Least Concern – LC)

විද්‍යාත්මක වර්ගීකරණය

• * රාජධානිය: Plantae
• * ගෝත්‍රය: Ericales
• * කුලය: Ebenaceae (කළුමැදිරිය/කළුගල කුලය)
• * ගණය: Diospyros
• * විශේෂය: D. malabarica

උද්භිද විද්‍යාත්මක විස්තරය

තිඹිරි යනු ලංකාවේ තෙත් සහ වියළි කලාපීය ගංගා නිම්න ආශ්‍රිතව වැඩෙන, මීටර් 15-20ක් පමණ උසට වැඩෙන මධ්‍යම හෝ මහා පරිමාණ සදාහරිත වෘක්ෂයකි. මෙහි කඳ ඍජු වන අතර, බාහිර පොත්ත තද කළු හෝ තද දුඹුරු පැහැයක් ගනී (Ebony කුලයට අයත් නිසා). පත්‍ර තරමක් දිගටි, ඝන සහ දිලිසෙන සුළු තද කොළ පැහැතිය. මල් ලා කහ හෝ සුදු පැහැති වන අතර සුවඳවත් ය. මෙහි හටගන්නා ඵලය (ගෙඩිය) ගෝලාකාර වන අතර, එය ඉදුණු විට රන්වන් කහ හෝ තැඹිලි පැහැයක් ගනී. නොඉදුණු තිඹිරි ගෙඩි මතුපිට මලකඩ වැනි දුඹුරු පැහැති කුඩු ස්ථරයකින් වැසී පවතී. මෙම නොඉදුණු ගෙඩිවලින් අතිශයින්ම ඇලෙන සුළු, කහට අධික ලාටෙක්ස් (Latex) ස්‍රාවයක් නිකුත් වේ.

ව්‍යාප්තිය සහ වාසස්ථාන

ශ්‍රී ලංකාව, ඉන්දියාව සහ මලයායාව වැනි නිවර්තන ආසියානු රටවලට දේශීය ශාකයකි. ශ්‍රී ලංකාවේ වියළි සහ අර්ධ-වියළි කලාපවල මෙන්ම තෙත් කලාපයේ ද ගංගා, ඇළ දොළ, වැව් ඉවුරු සහ තෙත් බිම් ආශ්‍රිතව (Riparian zones) බහුලව ස්වාභාවිකව වැවේ. ජලය සපිරි නිම්නවල ඉතා සශ්‍රීකව වැඩෙන ශාකයකි.

සංස්කෘතික සහ ආගමික වැදගත්කම

* ගැමි තාක්ෂණය සහ ධීවර සංස්කෘතිය: අතීත ශ්‍රී ලංකාවේ ගැමි තාක්ෂණය තුළ තිඹිරි ගෙඩියට සුවිශේෂී තැනක් හිමි විය. නොඉදුණු තිඹිරි ගෙඩි තලා ලබාගන්නා යුෂ (කහට), ධීවරයන් විසින් ඔවුන්ගේ මසුන් අල්ලන දැල්වල සහ බෝට්ටුවල කඹවල ගැල්වීම සඳහා භාවිත කරන ලදී. මෙමඟින් දැල් දිරාපත්වීම වැළැක්වුණු අතර ජලයට ඔරොත්තු දීමේ ශක්තිය (Waterproofing) ලැබුණි.
* දේශීය වෙදකම: ආයුර්වේදයේ සහ දේශීය වෛද්‍ය ක්‍රමයේ දී මෙහි පොතු සහ නොඉදුණු ඵල විවිධ ලේ ගැලීම් නතර කිරීමට සහ කහට ගුණය මුල් කරගත් ප්‍රතිකාර සඳහා යොදා ගැනේ.

ප්‍රධාන භාවිතයන්

* කාර්මික භාවිතය: නොඉදුණු තිඹිරි ගෙඩිවල ඇති අධික ටැනින් (Tannin) සහ ඇලෙන සුළු ගුණය නිසා අතීතයේ පොත් බැඳීමේ දී (Bookbinding) පිටු ඇලවීමට සහ කෘමීන්ගෙන් පොත් ආරක්ෂා කරගැනීමට මෙන්ම, සාම්ප්‍රදායික පන් පැදුරු සහ රෙදි සායම් කිරීමට ද තිඹිරි යුෂ භාවිත කරන ලදී.
* ඖෂධීය භාවිතය: තිඹිරි කඳේ පොතු සහ පත්‍ර කසාය කර බීමෙන් අතීසාරය (Diarrhea), අර්ශස් සහ විදුරුමස් දියවීම (Gingivitis) වැනි රෝග සමනය වේ. නොඉදුණු ගෙඩිවල යුෂ තුවාල සුව කිරීමට දේශීයව ගැල්වේ.
* දැව (Timber): මෙහි දැවය මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ ශක්තිමත් බවකින් යුතු වන අතර, අලංකාර කළු පැහැති හරයක් (Heartwood) සහිත නිසා ගෘහ භාණ්ඩ හා කුඩා ශිල්පීය නිර්මාණ සඳහා යොදා ගැනේ.
* පාරිසරික: ගංගා සහ වැව් ඉවුරුවල පස සෝදාපාළුවීම වැළැක්වීමට මෙහි ශක්තිමත් මුල් පද්ධතිය මහත් සෙයින් උපකාරී වේ. වන සතුන්ට සහ පක්ෂීන්ට හොඳ වාසස්ථානයකි.

සමාප්තිය

තිඹිරි යනු ශ්‍රී ලංකාවේ සාම්ප්‍රදායික ගැමි ජිවිතය සහ පරිසර පද්ධතිය සමඟ ඉතා සමීපව බැඳී පවතින වෘක්ෂයකි. නවීන කෘතිම රසායනික ද්‍රව්‍ය පැමිණීමට පෙර, ස්වාභාවික මැලියම් සහ ජල-රෝධක ආලේපනයක් ලෙස මෙහි තිබූ වටිනාකම අතිමහත් ය. ජල පෝෂක ප්‍රදේශ සුරැකීම උදෙසා මෙවැනි දේශීය ශාක සංරක්ෂණය කිරීම ඉතා වැදගත් වේ.