නාම විස්තරය
භාෂාවනාමය

සිංහල ඇටඹ (Aetamba) / වල් අඹ (Wal Amba)

දෙමළ Kaddu-ma (கட்டு மா)

ඉංග්‍රීසි Sri Lanka Wild Mango, Ceylon Mango

විද්‍යාත්මක Mangifera zeylanica (Blume) Hook.f.

සංරක්ෂණ තත්ත්වය
IUCN රතු දත්ත පොත: අවදානමට ලක් වූ (Vulnerable – VU)
IUCN වර්ගීකරණය අනුව Mangifera zeylanica ආවේශජ විශේෂයක් ලෙස සලකා “Vulnerable” ශ්‍රේණියට ඇතුළත් කර ඇත.

විද්‍යාත්මක වර්ගීකරණය
වර්ගීකරණයනාමයරාජධානියPlantaeගෝත්‍රයSapindalesකුලයAnacardiaceaeගණයMangiferaවිශේෂයM. zeylanica

උද්භිද විද්‍යාත්මක විස්තරය
Mangifera zeylanica යනු ශ්‍රී ලංකාවට ආවේණික වල් අඹ විශේෂයකි. මෙම ශ්‍රේෂ්ඨ ගස Mangifera ගණයේ උසම සාමාජිකයා වන අතර Anacardiaceae කුලයේ උසම ගස් දෙකෙන් එකකි.
Mangifera zeylanica යනු මීටර් 35 (අඩි 115) දක්වා වැඩිය හැකි, සෙමෙන් වැඩෙන, සදාහරිත මහා වෘක්ෂයකි. කඳ සෘජු, 90 සෙ.මී. (අඟල් 35) ද්‍යාමයකි. පරිණත ගස්වල පොතු රළු, ගැඹුරු ඉරි සහිත, 2–3 සෙ.මී. පළල ඉරිවලින් යුත්, තද-ළා දුඹුරු පැහැත. අභ්‍යන්තර පොතු තැඹිලි-දුඹුරු වර්ණය ගනී. දැව අළු-සුදු, මෘදු, ඉරිරූ ධාන්‍යාකාරය.
ශාකයේ කොළ කුඩා (දිග 7–13 සෙ.මී.), තද කොළ, දිලිසෙන ස්වභාවයෙන් යුක්ත. ගෙඩි 3–5 සෙ.මී. දිගකි; 익으면කහ-රතු පැහැ ගනී. ඇට කොටස ගෙඩියේ ශරීරය ගොඩ-නගමින් ඉරිතලා ඇති බැවින් “ඇටඹ” යෑයි ප්‍රාදේශීය නමෙන් හැඳින්වේ.

ව්‍යාප්තිය සහ වාසස්ථාන
ආවේණික ශාකයක් වන ඇටඹ තෙත් කලාපයේ මෙන්ම මුහුදු මට්ටමේ සිට අඩු උසක පිහිටි වියළි කලාපීය වනාන්තරවලද වැවේ. වියළි කලාපයේදී ජල පහරවල් ආශ්‍රිතව සහ හුදකලා කඳු වැටි පිහිටි මිටියාවත්වල හොඳින් වැවේ.
ශ්‍රී ලංකාවේ අතරමැදි සහ තෙත් කලාපීය වනාන්තරවල සිය ස්වාභාවික වාසය ගෙන හරිති. ශ්‍රී ලංකාවේ ගම්බද ජනගහනය ප්‍රධාන ව ස්වභාවික වන ගස්වලින් ගෙඩි නෙළා ගනිති; ව්‍යාප්ත වගාවක් නොමැත.

සංස්කෘතික සහ ආගමික වැදගත්කම
ශ්‍රී ලංකාවේ ජෝසෆ් ඩෝල්ටන් හූකර් නම් බ්‍රිතාන්‍ය ශාකවේදී හා ගවේෂකයා 1876 දී මෙම ශාකය Mangifera ගණයට ඇතුළත් කළේය. ශ්‍රී ලාංකේය ආයුර්වේද ශාක නාමාවලියෙහි ද ඇටඹ ශාකය ඇතුළත් ය.
ශ්‍රී ලාංකේය ජාන-දේශීය ඖෂධ සම්ප්‍රදාය අනුව ඇටඹ ශාකයේ පොතු, පිළිකා ඇතුළු රෝග රැසකට ප්‍රතිකාරය සඳහා ශතවර්ෂ ගණනාවක් ලංකාවේ භාවිත කර ඇත.

ප්‍රධාන භාවිතයන්
ඖෂධීය භාවිතය:
ශ්‍රී ලාංකේය සාම්ප්‍රදායික ඖෂධ ක්ෂේත්‍රයෙහිදී ඇටඹ ශාකයේ පොතු ප්‍රති-ගිනිවළකා (anti-inflammatory), ප්‍රතිඔක්සිකාරක (antioxidant), පිළිකා-නිෂේධ (anticancer), ප්‍රතිබැක්ටීරියා (anti-microbial), ප්‍රති-දියවැඩියා (anti-diabetic) සහ ස්ථූලතා-නිෂේධ (anti-obesity) ගුණ ප්‍රකාශ කරන බව ශාස්ත්‍රීය අධ්‍යයනවලින් හෙළිව ඇත.
ශ්‍රී ලාංකේය ප්‍රාදේශීය ජනතාව ඇටඹ ශාකය සාම්ප්‍රදායිකව පිළිකා ප්‍රතිකාරයේ භාවිත කර ඇත; නවීන ශාස්ත්‍රීය පර්යේෂණවලින් එහි ස්ථනය පිළිකා සෛල ගනෝත්සාහය (cytotoxic) කිරීමේ හැකියාව ද ඔප්පු කර ගෙන ඇත.
පෝෂණමය භාවිතය:
ඇටඹ ගෙඩි ආහාරයට ගත හැකි අතර රසයෙහි විශිෂ්ට ය. ඒවා 7 සෙ.මී. ද්‍යාමයක් දක්වා වර්ධනය වී, 익으면කහ-රතු පැහැ ගනී; ශ්‍රී ලාංකේය ගම්බද ජනතාව ස්වාභාවික වන ගස්වලින් ගෙඩි නෙළා ආහාරයට ගනිති.
පාරිසරික:
ශ්‍රී ලංකාවට පමණක් ආවේණික, Mangifera ගණයේ ශ්‍රේෂ්ඨ සාමාජිකයෙකු ලෙස ජෛව විවිධත්ව සංරක්ෂණයෙහිලා ඉතා වැදගත් ස්ථානයක් ඇටඹ ශාකය දරයි.

සමාප්තිය
ඇටඹ (Mangifera zeylanica) ශ්‍රී ලාංකේය ජෛව ශාසනයේ ශ්‍රේෂ්ඨ ආවේණික රත්නයකි. ශ්‍රී ලාංකේය සාම්ප්‍රදායික ඖෂධ ශාස්ත්‍රයේ දී ශතවර්ෂ ගණනක් ඔස්සේ ප්‍රතිකාරයෙහි යෙදූ ඇටඹ, නූතන විද්‍යාව ද ප්‍රති-ගිනිවළකා, ප්‍රතිඔක්සිකාරක, සහ පිළිකා-නිෂේධ ගුණ ඇති බව ශාස්ත්‍රීය ලෙස ස්ථිර කර ඇත. IUCN “Vulnerable” ශ්‍රේණියෙහි ඇතුළත් ශාකයක් ලෙස, ඇටඹ ශාකය ආරක්ෂා කිරීම ශ්‍රී ලාංකේය ස්වභාවික උරුමය රකිනු පිණිස ජාතික යුතුකමකි.