නාම විස්තරය

සිංහල : මා දං (Maha Dan / Ma Dan), මහ දං
දෙමළ : නාවල් (நாவல் – Naval)
ඉංග්‍රීසි : Java Plum, Black Plum, Jambul
විද්‍යාත්මක : Syzygium cumini (L.) Skeels

සංරක්ෂණ තත්ත්වය

IUCN රතු දත්ත පදිකය : අවම අවධානය යොමු කළ යුතු (Least Concern – LC)

විද්‍යාත්මක වර්ගීකරණය

රාජධානිය : Plantae
ගෝත්‍රය : Myrtales
කුලය : Myrtaceae (පේර/ජම්බු කුලය)
ගණය : Syzygium
විශේෂය : S. cumini

උද්භිද විද්‍යාත්මක විස්තරය

මා දං යනු මීටර් 30ක් පමණ උසට සහ වසර 100කට වඩා වැඩි කාලයක් ජීවත් විය හැකි, මහා පරිමාණයේ සදාහරිත වෘක්ෂයකි. මෙහි කඳ තරමක් රළු වන අතර, බාහිර පොත්ත ලා අළු පැහැතිය. පත්‍ර ඕවල් හැඩැති, ඝන සහ දිලිසෙන සුළු තද කොළ පැහැයකින් යුක්ත වන අතර ඒවායින් ප්‍රසන්න සුවඳක් වහනය වේ. මල් කුඩා, ලා කොළ හෝ සුදු පැහැති වන අතර සුවඳවත් ය. මෙහි හටගන්නා ඵලය (දං ගෙඩිය) දිගටි හෝ ඉලිප්සාකාර හැඩැති බේරියකි (Berry). නොඉදුණු ගෙඩි ලා කොළ පැහැති වන අතර, පසුව රෝස පැහැයට හැරී, හොඳින් ඉදුණු විට දිලිසෙන සුළු තද දම් හෝ කළු පැහැයක් ගනී. ඉදුණු මා දං ගෙඩියක මදය ඉතා මෘදු, දම් පැහැති වන අතර, එය පැණි රස සහ ඇඹුල් රස මුසු, කහට ගතියක් සහිත සුවිශේෂී රසයකින් යුක්තය.

ව්‍යාප්තිය සහ වාසස්ථාන

ඉන්දියානු උපමහාද්වීපය සහ අග්නිදිග ආසියානු රටවලට දේශීය ශාකයකි. ශ්‍රී ලංකාවේ වියළි කලාපය, අතරමැදි කලාපය මෙන්ම තෙත් කලාපයේ පහත්බිම් ප්‍රදේශවල ද ඉතා හොඳින් ස්වාභාවිකව වැවේ. විශේෂයෙන්ම වැව් ඉවුරු, ගංගා නිම්න, තෙත් බිම් ආශ්‍රිතව මෙන්ම ගම්බද ගෙවතු සහ ලැහැබ්වල ද දක්නට ලැබෙන ශක්තිමත් ශාකයකි.

සංස්කෘතික සහ ආගමික වැදගත්කම

බෞද්ධ සහ හින්දු සාහිත්‍යය : හින්දු සංස්කෘතිය සහ මිථ්‍යා කථා තුළ මා දං ශාකයට (නාවල්) දිව්‍යමය වටිනාකමක් හිමි වේ. ඉන්දියාව සහ ඒ අවට කලාපය අතීතයේ “ජම්බුද්වීපය” (දං ගස් බහුල දේශය) ලෙස හැඳින්වීමට ද මෙම ශාකය මුල් වී ඇත.

ගැමි ජීවිතය හා ජනශ්‍රැතිය : ශ්‍රී ලාංකේය ගැමි සංස්කෘතිය තුළ දං වාරය (විශේෂයෙන් මැයි – අගෝස්තු) යනු දරුවන් මෙන්ම වැඩිහිටියන් ද ඉතා සතුටින් ගත කරන කාලයකි. “කට දම් පාට වනතුරු දං කෑම” ගැමි ළමා කාලයේ නොමැකෙන මතකයකි.

ප්‍රධාන භාවිතයන්

ඖෂධීය භාවිතය (දියවැඩියා ප්‍රතිකාර) : මා දං යනු ආයුර්වේදයේ දියවැඩියාව (Diabetes) පාලනය සඳහා භාවිත කරන ප්‍රධානතම ශාකයකි. මෙහි බීජ වේළා සාදාගන්නා කුඩ (Jambul seed powder) රුධිරයේ සීනි මට්ටම සහ මුත්‍රා සමඟ පිටවන සීනි මට්ටම ශීඝ්‍රයෙන් පාලනය කිරීමට සමත් වේ. පොතු සහ පත්‍ර කසාය කර බීමෙන් අතීසාරය, විදුරුමස් දියවීම සහ උගුරේ ආසාදන සමනය වේ.

ආහාරමය භාවිතය : ඉදුණු ගෙඩි කෙළින්ම පලතුරක් ලෙස අනුභව කරන අතර, ඒවායේ යකඩ (Iron), විටමින් C සහ ප්‍රතිඔක්සිකාරක බහුලව අඩංගු වේ. වර්තමානයේ මා දං යුෂ ඇසුරින් උසස් තත්ත්වයේ ජෑම්, වයින්, විනාකිරි (Vinegar) සහ සිරප් වර්ග නිෂ්පාදනය කෙරේ.

දැව (Timber): මෙහි දැවය ජලයට ඉතා හොඳින් ඔරොත්තු දෙන (Water-resistant) බැවින් අතීතයේ වැව්වල සොරොව්වලට, ළිං කඳන් සැකසීමට සහ කෘෂිකාර්මික උපකරණ සෑදීමට භාවිත කර ඇත.

පාරිසරික වැදගත්කම : පක්ෂීන්, වවුලන්, ලේනුන් සහ රිළවුන් වැනි වනජීවීන් රැසකගේ ප්‍රධාන ආහාර ප්‍රභවයකි. මී මැස්සන් ආකර්ෂණය කරගැනීමට මෙහි මල් බෙහෙවින් උපකාරී වේ.

සමාප්තිය

මා දං යනු පාරිසරික වශයෙන් සතුන්ට සෙවන සහ ආහාර සපයන, මිනිසාට අග්‍රගන්‍ය ඖෂධීය ගුණ ලබාදෙන වටිනා දේශීය වෘක්ෂයකි. විශේෂයෙන්ම දියවැඩියාව වැනි බෝ නොවන රෝග බහුල වර්තමාන සමාජය තුළ, මා දං වැනි ස්වාභාවික ඖෂධීය පලතුරු ගෙවතුවල සහ වනාන්තරවල සුරැකීම සහ ව්‍යාප්ත කිරීම කාලීන අවශ්‍යතාවකි.