නාම විස්තරය

සිංහල : කොස් (Kos), හේරලි, බත් ගස
දෙමළ : පලා මරම් (பலா மரம் – Pala Maram)
ඉංග්‍රීසි : Jackfruit
විද්‍යාත්මක : Artocarpus heterophyllus Lam.

සංරක්ෂණ තත්ත්වය

IUCN රතු දත්ත පදිකය : අවම අවධානය යොමු කළ යුතු (Least Concern – LC) (නමුත් ශ්‍රී ලංකාව තුළ 1985 අංක 47 දරන දැව කැපීම තහනම් කිරීමේ පනත යටතේ කොස් ගසක් කැපීම සඳහා විශේෂ රාජ්‍ය අවසරයක් ලබා ගැනීම අනිවාර්ය කර ඇත).

විද්‍යාත්මක වර්ගීකරණය

රාජධානිය : Plantae
ගෝත්‍රය : Rosales
කුලය : Moraceae (මල්බෙරි/අත්තික්කා කුලය)
ගණය : Artocarpus
විශේෂය : A. heterophyllus

උද්භිද විද්‍යාත්මක විස්තරය

කොස් යනු මීටර් 15-25ක් පමණ උසට වැඩෙන, ඝන අතු පතරක් සහිත මහා පරිමාණ සදාහරිත වෘක්ෂයකි. මෙහි කඳ ඍජු වන අතර පොත්ත තද දුඹුරු හෝ රළු ස්වභාවයක් ගනී. ගසේ ඕනෑම කොටසක් කැපූ විට බහුලව ඇලෙන සුළු සුදු පැහැති කිරි (Latex/ලාටෙක්ස්) වෑස්සේ. පත්‍ර ඕවල් හැඩැති, ඝන සහ තද කොළ පැහැතිය. කොස් ගසෙහි මල් හටගන්නේ කඳ සහ ප්‍රධාන අතු මත කෙළින්ම වීම (Cauliflory) සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි. මෙහි හටගන්නා ඵලය ලොව ශාක අතර හටගන්නා විශාලතම ඵලය (ලොකුම ගෙඩිය) වන අතර, එය කිලෝග්‍රෑම් 10-30ක් හෝ ඊට වඩා බරින් යුක්ත විය හැකිය. එහි බාහිර ලෙල්ල කොළ හෝ කහ පැහැති වන අතර කුඩා කටු වැනි නෙරීම්වලින් ගහන ය. ඇතුළත කහ පැහැති, රසවත් බික් (කොස් වළලු) සහ ඒ සෑම වළල්ලක් තුළම පිහිටි ඝන බීජ (කොස් ඇට) සිය ගණනක් අඩංගු වේ.

ව්‍යාප්තිය සහ වාසස්ථාන

ඉන්දියාවේ බටහිර ඝාටු කඳුකරය නිජබිම කරගත් කොස් ශාකය, වර්තමානයේ ශ්‍රී ලංකාව ඇතුළු සමස්ත නිවර්තන ආසියානු සහ අප්‍රිකානු රටවල ඉතා සශ්‍රීකව ව්‍යාප්ත වී ඇත. ශ්‍රී ලංකාවේ තෙත් කලාපය, අතරමැදි කලාපය මෙන්ම වියළි කලාපයේ ජල පෝෂක නිම්නවල ද ඉතා හොඳින් වැවේ. දිවයිනේ ගම්බද ගෙවතුවල සහ වගාබිම්වල අත්‍යවශ්‍යම අංගයක් ලෙස මෙය වගා කෙරේ.

සංස්කෘතික සහ ආගමික වැදගත්කම

බත් ගස (The Rice Tree): ශ්‍රී ලාංකේය සංස්කෘතිය තුළ කොස් ගසට හිමිවන්නේ මවකට බඳු අසිරිමත් ස්ථානයකි. අතීතයේ මෙරට ඇති වූ සාගත (විශේෂයෙන් දෙවන ලෝක යුද්ධ සමයේ) ජය ගැනීමට ජනතාවට උපකාරී වූයේ කොස් ශාකයයි. මේ නිසා ආතර් වී. දියෙස් (කොස් මාමා) ශූරීන් විසින් මෙරට ආහාර සුරක්ෂිතතාව වෙනුවෙන් “කොස් වගා ව්‍යාපාරය” දියත් කරන ලදී. ශ්‍රී ලාංකිකයන් කොස් ගස හඳුන්වන්නේ බත් සපයන “බත් ගස” යන ගෞරව නාමයෙනි.

ගෘහස්ථ සම්ප්‍රදායන් : ගැමි නිවසක දරුවෙකු උපන් විට ඉදිරියේදී ආහාර හිඟයකින් තොරව ජීවත් වීම උදෙසා කොස් පැළයක් සිටුවීමේ සාම්ප්‍රදායික සිරිතක් පැවතුණි. එමෙන්ම අතිරික්ත කොස් තම්බා වේළා “වැලි කොස්” ලෙස වසර ගණනාවක් කල්තබා ගැනීමේ සුවිශේෂී දේශීය තාක්ෂණයක් ද ගැමියන් සතු විය.

ප්‍රධාන භාවිතයන්

ආහාරමය භාවිතය : කොස් යනු එහි වර්ධනයේ සෑම අවධියකදීම ආහාරයට ගත හැකි අපූර්ව ඵලයකි. නොඉදුණු ළපටි ගැට “පොලොස්” ලෙස රසවත් ව්‍යංජනයක් ලෙසත්, මඳක් වැඩුණු පදම “කොස්” ලෙස බත් වෙනුවට ප්‍රධාන ආහාරයක් ලෙස තම්බා හෝ ව්‍යංජන (කළු පොල් මාළුව) ලෙසත්, හොඳින් ඉදුණු පසු “වැළ” හෝ “වරකා” ලෙස රසවත් පලතුරක් ලෙසත් අනුභව කෙරේ. මීට අමතරව “කොස් ඇට” ද තම්බා, පුළුස්සා හෝ ව්‍යංජන ලෙස ආහාරයට ගනී. මෙහි කාබෝහයිඩ්‍රේට්, විටමින්, පොටෑසියම් සහ තන්තු (Fiber) බහුලව ඇත.

දැව (Timber) : කොස් දැවය ලා කහ පැහැති වන අතර කල්ගත වීමේදී රන්වන් දුඹුරු පැහැයට හැරේ. එය කෘමීන්ගෙන් (වේයන්ගෙන්) තොර, ඉතා කල්පවතින උසස් තත්ත්වයේ දැවයකි. නිවාසවල උළුවහු, ජනෙල්, වහලයේ බාල්ක සහ වටිනා ගෘහ භාණ්ඩ සැකසීමට මෙන්ම සාම්ප්‍රදායික පෙරහැර බෙර (උඩැක්කි, දවුල්) සෑදීමට ද කොස් දැව බහුලව යොදා ගැනේ.

ඖෂධීය භාවිතය : කොස් මුල්වල සාරය චර්ම රෝග සඳහා ද, කොස් කොළ තැම්බූ ජලය දියවැඩියා රෝගීන්ගේ සීනි මට්ටම පාලනය කිරීමට ද දේශීය වෛද්‍ය ක්‍රමයේදී භාවිත කෙරේ.

පාරිසරික වැදගත්කම : පසෙහි තෙතමනය රැක ගැනීමටත්, වායුගෝලය සිසිල් කිරීමටත් මහෝපකාරී වේ. කොස් කොළ සහ බාහිර කොටස් කිරි ගවයන් ඇතුළු සතුන්ගේ ප්‍රධාන කෑමක් (ගව ආහාර) ලෙස ද යොදා ගැනේ.

සමාප්තිය

කොස් යනු ශ්‍රී ලාංකේය ජන ජීවිතය, ආර්ථිකය සහ පෝෂණය සමඟ අනාදිමත් කාලයක සිට බද්ධ වී පවතින සැබෑ “ජීවන වෘක්ෂයකි”. රටක ස්වයංපෝෂිත භාවය සහ ආහාර සුරක්ෂිතතාව උදෙසා මෙන්ම ගුණාත්මක දැව අවශ්‍යතා සපුරා ගැනීම උදෙසාත්, මෙම වටිනා ජාතික සම්පත රැකගැනීම සහ නව පැළ සිටුවීම සැමගේ වගකීමකි.