වැලි අනෝදා වෘක්ෂය (Annona reticulata)

නාම විස්තරය

• සිංහල : වැලි අනෝදා (Weli Anoda)
• දෙමළ : සීතාප්පලම් (சீதாப்பழம் – Seethappalam), රම්සීතා
• ඉංග්‍රීසි : Custard Apple, Bullock’s Heart
• විද්‍යාත්මක : Annona reticulata L.

සංරක්ෂණ තත්ත්වය

IUCN රතු දත්ත පදිකය : අවම අවධානය යොමු කළ යුතු (Least Concern – LC)

විද්‍යාත්මක වර්ගීකරණය

• රාජධානිය : Plantae
• ගෝත්‍රය : Magnoliales
• කුලය : Annonaceae
• ගණය : Annona
• විශේෂය : A. reticulata

උද්භිද විද්‍යාත්මක විස්තරය

වැලි අනෝදා යනු මීටර් 6-10ක් පමණ උසට වැඩෙන කුඩා හෝ මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ පතනශීලී වෘක්ෂයකි. කටු අනෝදා ශාකයට වඩා මෙහි අතු විහිදීම තරමක් අවිධිමත් ය. පත්‍ර සිහින්, දිගටි සහ ලා කොළ පැහැති වන අතර ඒවායේ මතුපිට සිනිඳුය. මල් ලා කහ හෝ කොළ පැහැයට හුරු වන අතර ඒවා පත්‍ර කිහිලිවල පොකුරු ලෙස හටගනී. මෙහි හටගන්නා ඵලය (ගෙඩිය) හදවතක හැඩයට සමාන වන අතර එහි බාහිර ලෙල්ල සිනිඳුය; එය මත දැල් සහිත (Reticulated) රටාවක් කැපී පෙනේ. ඉදුණු විට ලෙල්ල ලා කොළ, කහ හෝ තද රතු පැහැයට හැරේ. ඇතුළත මදය ලා කහ හෝ සුදු පැහැති වන අතර, එහි ඇති වැලි වැනි කුඩා කැටිතිමය ස්වභාවය (Granular texture) නිසා මෙයට **”වැලි අනෝදා”** යන නාමය ලැබී ඇත. මදය ඉතා මිහිරි පැණි රසයකින් යුක්ත වන අතර කළු පැහැති බීජ රාශියක් අඩංගු වේ.

ව්‍යාප්තිය සහ වාසස්ථාන

මධ්‍යම ඇමරිකාව සහ බටහිර ඉන්දීය කොදෙව් දූපත් නිජබිම කරගත් වැලි අනෝදා ශාකය, වර්තමානයේ ශ්‍රී ලංකාව පුරා ඉතා සාර්ථකව ව්‍යාප්ත වී ඇත. ශ්‍රී ලංකාවේ වියළි, අතරමැදි මෙන්ම තෙත් කලාපයේ ගෙවතු ආශ්‍රිතව ද දක්නට ලැබේ. කටු අනෝදාවලට වඩා වියළි දේශගුණයට ඔරොත්තු දීමේ හැකියාවක් මෙම ශාකය සතුය.

සංස්කෘතික සහ ආගමික වැදගත්කම

ගැමි පලතුරක් ලෙස : ශ්‍රී ලාංකේය ගැමි ජනතාව අතර “සීනි අනෝදා” ලෙස ද හැඳින්වෙන වැලි අනෝදා, ඉතා ප්‍රණීත ස්වභාවික රසකැවිල්ලක් ලෙස සැලකේ. අතීතයේ ගැමි දරුවන් වැටවල් අසල වැවෙන වැලි අනෝදා ඉදුණු පසු නෙලාගෙන අනුභව කිරීමට බෙහෙවින් ප්‍රිය කළහ.

ජනප්‍රිය විශ්වාස : වැලි අනෝදා ආහාරයට ගැනීමෙන් ශරීරයේ ලේ වර්ධනය වන බවත්, ප්‍රතිශක්තිය වැඩි වන බවත් ගැමි ජනතාව අතර විශ්වාසයක් පවතී.

ප්‍රධාන භාවිතයන්

ආහාරමය භාවිතය : වැලි අනෝදා යනු ශක්තිය ලබා දෙන (High calorie) සහ විටමින් C, විටමින් A, යකඩ හා මැග්නීසියම් බහුල පලතුරකි. ඉදුණු ගෙඩි කෙළින්ම අනුභව කරන අතර, මේවා භාවිත කර ඉතා රසවත් අතුරුපස, මිල්ක්ෂේක් (Milkshakes) සහ අයිස්ක්‍රීම් සාදනු ලැබේ.

ඖෂධීය භාවිතය : දේශීය වෛද්‍ය විද්‍යාවේදී වැලි අනෝදා පත්‍ර සහ පොතු සාරය අතීසාරය (Diarrhea) සහ පණු රෝග සමනය කිරීමට යොදාගනී. මුල් කසාය දත් කැක්කුම සඳහාත්, තලාගත් පත්‍ර තුවාල සහ කුෂ්ඨ සුව කිරීමටත් බාහිරව භාවිත කෙරේ. කටු අනෝදා මෙන්ම මෙහි ද පිළිකා නාශක ගුණ ඇති බව පර්යේෂණ මට්ටමින් හඳුනාගෙන ඇත.

වෙනත් භාවිතයන් : මෙහි බීජ සහ පොතු සාරය ස්වභාවික කෘමිනාශකයක් ලෙස භාවිත කළ හැකිය (බීජ විෂ සහිත බැවින් ප්‍රවේශමෙන් භාවිත කළ යුතුය). පත්‍රවලින් නිල් පැහැති සායම් වර්ගයක් ද නිපදවිය හැකිය.

සමාප්තිය

වැලි අනෝදා යනු අපේ දේශීය පලතුරු විවිධත්වය පෝෂණය කරන, ඉතා මිහිරි රසයකින් සහ ගුණයෙන් යුතු වටිනා ශාකයකි. වර්තමානයේ කටු අනෝදා තරම් අවධානයට ලක් නොවුණ ද, වැලි අනෝදා සතු පෝෂණීය වටිනාකම සහ වගා කිරීමේ පහසුව නිසා මෙය ගෙවතු වගාවන් තුළ සුරැකීම ඉතා වැදගත් වේ.